Terug Naar De Roots Van Mentale Weerbaarheid En Stressbestendigheid: Acute Stress

mentale weerbaarheid en stress

Terug Naar De Roots Van Mentale Weerbaarheid En Stressbestendigheid: Acute Stress

(Dit artikel is geschreven door kPNI Therapeut Thomas D’havé.)

Stress, burn-out, depressie, mentale moeheid, weinig levenslust… De prevalentie van deze klachten en aandoeningen stijgt enorm.
Sta zelf als arts, therapeut en coach maar eens stil en kijk even terug naar het voorbije jaar.
Je zal het patroon wel herkennen: je patiënten en klanten ervaren hoe langer hoe meer problemen met hun mentale weerbaarheid.

In dit stuk gaan we hier dieper op in en geven we een antwoord op volgende vragen:

  • Wat is het verschil tussen acute en chronische stress, en hoe werken deze in op het lichaam?
  • Hoe kunnen we mentale weerbaarheid vergroten bij onze patiënten en klanten (en sporters)?

Stressbestendigheid start bij het ‘Permissive Brain’.

Een lagere mentale weerbaarheid valt niet altijd direct op te merken. Maar ter illustratie start ik met een context waarin dit (en veel andere dingen) veel sneller opvalt, namelijk in de wereld van de topsport. In topcompetities waar atleten op hoog niveau met mekaar concurreren en aan mekaar gewaagd zijn, brengen details verschillen sneller aan het licht.

Zo gaf topvoetbalcoach Hein Vanhaezebrouck net voor de winterstop van 2017 aan dat de mentale weerbaarheid van zijn team (RSC Anderlecht), wat hem betreft, het grootste werkpunt was. Bij de hervatting van de competitie in 2018 ging hij daar mee door. “Het is lastig om mentale weerbaarheid te trainen”, zei hij toen in De Morgen. “Ik heb op oefenstage in Spanje aan de hand van activiteiten en oefeningen het groepsgevoel trachten aan te wakkeren. We hebben hoe dan ook een psycholoog nodig.” (1)

En inderdaad, het is niet eenvoudig om mentale weerbaarheid te trainen. In de kPNI, en dan vooral de evolutionaire geneeskunde, vinden we alvast aan aantal interessante handvaten om iemands stressbestendigheid te vergroten.

In de evolutionaire geneeskunde staat één primaire doelstelling centraal: het creëren van een ‘permissive brain’. Dit betekent dat we (terug) een brein moeten krijgen dat in alle omstandigheden het nemen van de juiste beslissing toestaat, gezondheid organiseert, het lichaam laat bewegen en tevredenheid als basisemotie heeft.

De beste situatie om dit te bereiken is wanneer de hersenen enkel om moeten gaan met acute stressfactoren zoals gevaar, honger en koude. Stressfactoren waar we als mens perfect mee bekend zijn. Maar waar onze hersenen geen programma voor hebben, is chronische stress… en het continu leven in de comfortzone.

Zo ontwikkelde ons brein doorheen de geschiedenis van de mens een programma om te kunnen overleven in perioden van schaarste: bij honger gaan de hersenen en de spieren domineren op andere organen, waardoor onze energie werd ingzet om voedsel te zoeken. Bij overvloed, wanneer zoals evolutionair in de nazomer alle fruit rijp is en minder inspanning moet worden geleverd, krijgen de hersenen en de spieren minder energie, want ze hebben het niet nodig. Zo zijn we fysiologisch geprogrammeerd.

Tegenwoordig verblijft de gemiddelde mens echter te veel te vaak in de comfortzone:

  • voeding en water zijn altijd beschikbaar,
  • de temperatuur wordt constant gehouden (door airco en centrale verwarming).

En in de context van topsporters (in de grote sporten) wordt ook nog eens alles voor hen geregeld, en op de training na kunnen ze de hele dag rusten. Een andere topcoach (Laszlo Bölöni) verwoordde het heel toepasselijk: “Veel van mijn spelers weten niet wat lijden is.”

Met andere woorden: een gevaarlijke situatie, waar vroeg of laat een prijs voor wordt betaald…

Het is pas als iemand er bewust en uit vrije wil voor kiest om de comfortzone te verlaten, dat men opnieuw gebruik zal kunnen maken van het evolutionaire programma dat ervoor zorgt dat men de hersenen ten volle kan benutten.

Kunnen we dat principe dan trainen?

Ja. Dat toonde professor Leo Pruimboom aan in zijn ‘Study of Origin’ : met acute, onaangename, onschadelijke prikkels kunnen we onze hersenen sterker, stressbestendiger en actiever maken. (2)

In het voetbal kan dat bijvoorbeeld door het toevoegen van kortdurende, evolutionair bekende stressfactoren die de impact en de belasting op training verhogen, waardoor spelers beter voorbereid zullen zijn op de wedstrijd. Belangrijk, zeker als je weet dat de impact van een wedstrijd vele malen groter is dan die van een training. (Ter illustratie: om de impact van 1 uur wedstrijdbelasting te kunnen nabootsen, zouden we ongeveer 20 uur moeten trainen.)

Voor sporters is ons advies dan ook om de impact en belasting van de training bewust strategisch te verzwaren door prikkels als dorst (3), honger en koude te introduceren om zo sterker en beter voorbereid te verschijnen op de dag van de wedstrijd.

Dit alles vanuit de visie:

If you do only what’s easy, life will be hard. If you are willing to do what is hard, life will be easy.
(Les Brown)

Vier evolutionaire adviezen om de mentale weerbaarheid op te krikken.

1) Intermittent fasting en nuchter trainen

Niet alleen internationaal bondscoach Martinez is overtuigd voorstander van het nuchter coachen (omdat zijn hersenen dan niet in competitie moeten treden met het spijsverteringssyteem, dixit hijzelf), maar ook de actuele wetenschap over nuchter trainen en vasten is overtuigend.

In februari verscheen een artikel waarin opnieuw werd bevestigd dat vasten zorgt voor een ‘metabolic switch’ waarbij vetten (ketonen) vrijgesteld worden die zorgen voor een toegenomen functionaliteit en stressresilience van de hersenen door een toegenomen synaptogenese (4).

Over de spieren moeten we ons weinig zorgen maken volgens een eerdere review (5). Al willen we hier wel aan toevoegen dat een uitgebalanceerde voeding bij het intermittent vasten cruciaal blijft.

2) Intermittent Hypoxia

Het aanbieden van gecontroleerd zuurstoftekort (hypoxie) verbetert de neuroplasticiteit en doorbloeding van de hersenen en het geheugen op basis van een verbeterde synaptogenese (6,7). Dit kunnen we bereiken door middel van ademhalingsoefeningen. Bijvoorbeeld met deze die recent bekendheid verwierven dankzij ‘Iceman’ Wim Hof, die ze ook nog eens combineert met ijsbaden (intermittend cold). Onderzoekers suggereren dat deze hypoxic conditioning wel eens het meest veelbelovende niet-pharmalogisch neurotherapeutisch middel van de toekomst zou kunnen zijn (8).

3) Intermittent Heat

Tijdens het sporten neemt onze lichaamstemperatuur toe. Wanneer een bepaalde drempel wordt bereikt, gaan de hersenen zichzelf beschermen en wordt verdere spiercontractie – en warmteproductie – niet toegestaan. Bovendien heeft deze hyperthermie een rechtstreeks verstorende invloed op het functioneren van de hersenen en verstoort het de neurologische aansturing van de spieren waardoor onze blessuregevoeligheid toeneemt (9) zoals ook onze nationale trots David Goffin mocht ervaren op de recente Australian Open (10): “In de hitte zie ik minder helder, beweeg ik minder goed en ik voel me zwaar. Zoveel fouten maak in normaal nooit.”
Volgens recente studies zouden we onze thermoregulatieve capaciteit kunnen trainen door bijvoorbeeld “overdressed” te trainen (11) of door doorgedreven sauna-bezoek voorafgaand aan de belasting (12).

4) Intermittent Hypercapnia

Wellicht de meest onbekende en onbeminde acute prikkel uit de Intermittent Living reeks. Wanneer gecontroleerd CO2 wordt aangeboden, door bijvoorbeeld in- en uitademen in een plastic zak, stijgt het CO2-gehalte in het bloed (hypercapnia) (13) en activeren we mild het panieksysteem. Dit is een goedkope manier om de hersenstam te trainen (14) om hierop gepast te reageren in plaats van in ‘freeze’-modus te gaan en te verstijven zoals we dat vaak op onze velden kunnen observeren.

Een interessante tendens in de klassieke sportgeneeskunde is dat wereldvermaarde experts zoals AskerJeukendrup ook meer en meer gaan spreken over “Periodized Nutrition” (15) waarbij intermittent stressoren zoals nuchter trainen, trainen zonder koolhydrate en training in een gedehydrateerde toestand worden ingepast in het trainingsschema… in tegenstelling tot vroeger, toen hét advies was om koolhydraten te laden.

Een betere toekomst dankzij het verleden?

Ondanks dat we de klachten die voortvloeien uit een lagere mentale weerbaarheid hier illustreren aan de hand van sport, zijn bovenstaande vier adviezen voor iedereen van toepassing; ondernemers, mannen en vrouwen die werk, gezin en vrije tijd combineren, managers, studenten, etc. Stress is stress, het maakt niet uit in welke situatie jouw patiënt of klant zich bevindt.

Een belangrijk deel van de oplossing is dus terug te vinden in ons verleden… en zo kan het intermittent-living-concept van kPNI-grondlegger Leo pruimboom over ‘De terugkeer van homo sapiens’ wel eens heel relevant zijn voor de toekomst van een gezonde maatschappij.


Op zoek naar de theoretische kennis waar dit artikel op verder bouwt?

De kennis in dit artikel is een praktische toepassing van de theoretische achtergrond uit de cursus Evolutionaire Gezondheidsleer voor therapeuten, medici en gezondheidscoaches in België (Gent), zie: www.kpnibelgium.com/kpni-opleidingen. Klik op de link om deze cursus te bekijken.


Wetenschappelijke bronnen in dit artikel:

(1) We hebben hoe dan ook een psycholoog nodig; Hein van Haezebrouck in De Morgen, zaterdag 20/01/2018
(2) Influence of 10-day mimic of our ancient lifestyle on anthropometrics and parameters of metabolism and inflammation: The “Study of Origin”; Pruimboom; Biomed Res Int; 2016
(3) Drinking, oxytocin and human health; Pruimboom; Medical Hypotheses; 2016
(4) Intermittent metabolic switching, neuroplasticity and brain health; Mattson; Nat Rev Neurosc; febr 2018
(5) Flipping the metabolic switch: understanding and appying the health benefits of fasting; Anton; Obesity; oct 2017
(6) Intermittent hypoxia training protects cerebrovascular function in Alzheimer’s disease; Manukhina; Exp Biol Med; 2016
(7) Protective effects of intermittent hypoxia on brain and memory in a mouse model of apnea of prematurity; Bouslama; Als Front Physiol, Nov 2015
(8) Hypoxic conditioning and the central nervous system: A new therapeutic opportunity for brain and spinal cord injuries? Baillieul; Exp Biol; Jun 2017
(9) Hyperthermia-induced neural alterations impair proprioception and balance; Mtibaa; Med Sci Sports Exerc; aug 2017
(10)Goffin: “In zulke hitte speel ik nooit mijn beste tennis” op Sporza 18/1/2018
(11) Acute physiological and perceptual responses to wearing additional clothing while cycling outdoors in a temperate environment: a practical method to increase the heat load; Stevens; 2017
(12) Sauna prior to short-term heat acclimation accelerates phenotypic adaptation in females; Mee; J Sci Med Sport; jul 2017
(13) 5-HT2A receptor activation is necessary for C02 induced arousel; Buchanan; J Neurophysiol; 2015
(14) Combined Exposure to Hypercapnia and hypocia provides its maximum neuroprotective effect during focal ischemic injury; Tregub; J Stroke Cerebrovasc; 2015 Feb
(15) Periodized nutrition for ahletes; Jeukendrup; Sports Med; 2017